Maakt AI ons minder creatief?

AI is als een soort kikkerplaag in Egypte. Tot in de kamers van de farao duikt het op. En natuurlijk in mailtjes, vergaderingen, plannen en, mijn professionele domein, creatieve processen. Maar als kunstmatige intelligentie een deel van ons gedachteproces van ons overneemt, komt het dan ook aan onze creativiteit?

Laatst zat ik met een groep en we kwamen op het woord 'nabander'. Prima woord wat mij betreft, maar de groep wilde liever een alternatief. Ik zeg altijd dat ik liever geen schermen gebruik, toch kwam er binnen een paar seconden een telefoon tevoorschijn. "Afsluiter. Slotopmerking. Laatste punt. Toevoeging," las een deelnemer voor. Dit had vijf jaar prima een anekdote over synoniemen.net kunnen zijn, en dat internet overal is. Maar ik denk dat de neiging van 'dat zoeken we op' vervangen wordt door 'dat vragen we na'. En dat die drempel nog veel lager wordt.

Halfbakken

In een creatief denkproces is dat echt jammer. Als een vraag even in de ruimte hangt, en iedereen er even rustig over nadenkt, heb je kans op een veel beter antwoord dan dat wat iemand er snel even bij zoekt. Dat is het mooie van mensen die op elkaar reageren, zijpaadjes nemen, een grapje maken, een halfbakken idee opperen en daardoor samen op iets beters uitkomen.

Worden we minder creatief door AI? Luier, misschien zelfs? Daar lijkt het wel op. Dingen die we gerust zelf kunnen bedenken, leggen we voor aan een large language model. We vragen om argumenten, vergelijkingen en vergeten dat we daar zelf prima toe in staat zijn. En dus ook bij creatieve vraagstukken.

Wasbordje

Gelukkig stopt het daar niet. Ons brein gaat niet zomaar uit zodra er een antwoord op een scherm verschijnt. We blijven vrolijk doorassociëren, en als het antwoord van ChatGPT ons op een beter idee brengt, gebruiken we dat. Je moet je brein wel heel erg afstompen, wil je níet in een hybride variant terechtkomen: daar waar menselijke en kunstmatige intelligentie werken samen aan nieuwe ideeën.

Dus ja, ik denk dat AI ons luier maakt, op dezelfde manier dat de wasmachine ons lui heeft gemaakt. Namelijk: niet echt. Het lijkt alleen maar zo. Ondanks dat we meer vrije tijd hebben, storten we ons nog steeds ijverig op ons werk. Het is alleen geen schrobben op een wasbordje meer. (Of je baan eraan gaat, is trouwens een heel andere vraag. Zou zomaar kunnen.)

Maar er is wel verschil met de wasmachine. Die nam een fysieke handeling over. AI raakt aan iets anders: hoe we denken, en met wie. Daar zit iets dat de moeite waard is om te beschermen. Dat zit 'm wat mij betreft niet in het intelligente, maar in het sociale.

Sinterklaasgedicht

Creativiteit is voor een belangrijk deel een sociale vaardigheid. Ik wil niet opscheppen, maar ik ben best goed in sinterklaasgedichten schrijven. Laat mij maar iemand liefdevol plagen door de ogen van een bebaarde oude man, in een kloppend ritme, volrijm en een woordgrapje hier en daar. Vraag dat maar aan een chatbot (en vraag mij voor de grap eens een wiskundeprobleem op te lossen).

En er komt vast een tijd dat Claude de meest gevatte, soepele sintgedichten uitspuugt. Maar het laat wel zien dat AI in de kern niet gebouwd is als een mens met meervoudige creativiteit. Wij mensen stapelen taal, timing, relatie, context en humor, wat ons goede Sinterklazen maakt. AI is sterk in de afzonderlijke lagen (per model vaak in één ervan), maar mist het cement daartussen. Dat cement is wat mensen in een ruimte verder brengt dan ze alleen zouden komen.

Hypersociaal

Als ik denk aan mijn eigen werk, word ik heus wel eens zenuwachtig. Want veel van de vraagstukken waar ik bij word gevraagd, kun je ook aan de computer voorleggen. Maar wat (nog) niet met een algoritme lukt, is er een groepsgesprek mee begeleiden waarin mensen tot een gezamenlijk inzicht komen, elkaar beter begrijpen en achter een besluit gaan staan. Faciliteren is in die zin een hypersociale vaardigheid. En hoe meer de rest geautomatiseerd wordt, hoe waardevoller die wordt.

Ik denk dat we in de nabije toekomst tegen complexe sociale vraagstukken aan gaan kijken zoals we nu tegen heel moeilijke sommen aankijken. Nu denken we: dat ene probleem is ontzaglijk complex, gelukkig hebben we daar machines voor. Straks denken we bij sociale situaties hetzelfde: dit is te complex, laat dat maar over aan iemand die sociaal heel intelligent is.

Allemaal facilitator

Ik stel me zo voor dat we in ons werk allemaal steeds meer facilitator worden. Inhoud is zo makkelijk beschikbaar, dat het accent nog meer komt te liggen op de interactie in ons werk. Welk werk we ook doen. Overleggen lopen niet vast omdat iemand niet goed genoeg geprompt heeft. Degene die het gesprek vooruit helpt, werkt zich in het zweet. Die een patiënt helpt de juiste afweging te maken. Die de leerling een inzichtgevende vraag stelt die precies bij z'n karakter past. Die vertraagt, samenvat, een vraag stelt die ertoe doet, of het ongemak z'n werk laat doen. Extra menselijk zijn, omdat de wereld eromheen vol zit met robotische kikkers.