Gebruik je hoofd! Tips voor breinvriendelijk faciliteren (inclusief activerende werkvormen)

Hoe houd je mensen actief, alert en betrokken in een sessie? Je kunt harder gaan roepen of extra koffie zetten. Maar slimmer is het om te snappen wat er in het brein gebeurt. In deze blog neem ik je mee in een aantal breinvriendelijke principes en laat ik zien hoe je die vertaalt naar activerende werkvormen.

Voor de zekerheid: ik ben duidelijk geen neurowetenschapper. Je hoeft me dus niet te bellen als je een hersenscan wilt laten duiden. Wat ik wel ben: gefascineerd door groepsgedrag, en een doorgewinterde sessiebegeleider die al heel wat breinen in actie heeft gezien. Alles wat je hier leest is gebaseerd op praktijkervaring, google-psychologie en een beetje gezond verstand.

Waarom je niet moet brainstormen op een lege maag

Je brein werkt niet op wilskracht alleen. Glucose is brandstof voor denken, en zonder brandstof gaat je motor sputteren. Een klein ontbijtje vooraf, iets lekkers bij de koffie of een schaal snoeptomaatjes op tafel: klinkt gezellig, is ook gewoon slim als je daarna vraagt om creativiteit of analyse. Eerst iets in je maag, dan je hoofd aan het werk zetten.

Denken met je handen: fysiek = creatief

Niet iedereen denkt in woorden. De meeste mensen niet, trouwens. En toch is veel overleg nog steeds vooral praten, luisteren en notuleren. Terwijl ons brein veel actiever wordt als we ook iets dóen. Tekenen, schrijven, schuiven, bouwen: zodra je handen meedoen, verandert er iets. Je ziet letterlijk je gedachten, en dat maakt ze tastbaar, bespreekbaar en makkelijker te onthouden. Zelfs een simpele krabbel of een symbool helpt je om informatie beter te verwerken en uit te leggen.

Werkvorm: het stripverhaal

Laat deelnemers zes post-its op een A4 plakken en hun verhaal tekenen: de beginsituatie, de gewenste eindsituatie, en vier stappen daartussen. Het hoeft geen kunstwerk te worden. De kracht zit in de eenvoud: je laat mensen visueel nadenken over hun proces of vraagstuk. Je zult verbaasd zijn hoeveel helderheid dat oplevert.

Verwachtingspatronen doorbreken = aandacht aanzetten

Je brein is dol op routine, tot het zich begint te vervelen. En dat gebeurt sneller dan je denkt. Als een sessie voorspelbaar verloopt (welkom, voorstelronde, presentatie, groepsopdracht) dan glijdt de aandacht langzaam weg. Mensen gaan op de automatische piloot. En precies die wil je als facilitator onderbreken.

Door iets onverwachts te doen, zet je het brein op scherp. Dat hoeft niet groots of ingewikkeld te zijn. Een andere opstelling, een onverwachte vraag, een absurde metafoor: als iets net anders gaat dan gebruikelijk, ontstaat er ruimte voor ander gedrag en nieuwe ideeën. Of laat mensen hun situatie uitleggen met behulp van aliens, een dierentuin of een fictieve krantenkop uit de toekomst. Klinkt raar? Is het ook. En daardoor werkt het.

Werkvorm: de omgekeerde brainstorm

Laat deelnemers bedenken hoe ze hun probleem zo snel mogelijk kunnen laten escaleren. Zet vervolgens de stap naar: wat is het tegenovergestelde? En wat kunnen we daarvan gebruiken? Deze omdraaiing is grappig, onverwacht en verrassend effectief.

Kiezen met energie: hoe het brein keuzes maakt

Kiezen klinkt als iets verstandelijks, maar ons brein vindt het vaak vooral lastig. Te veel opties zorgen voor keuzestress, te weinig maken passief. Wat werkt? Een beperkte set duidelijke keuzes en een manier van kiezen die past bij het moment. Laat mensen eerst voelen wat hen aanspreekt, en pas daarna argumenten zoeken. Het brein kiest namelijk vaak al op gevoel en bedenkt daarna een reden.

Je brein op de spaarstand: mentale vermoeidheid in sessies

Wat gebeurt er in je hoofd als je te lang moet focussen? En waarom voelt het soms alsof deelnemers ineens “weg” zijn? Grote kans dat hun brein is overgestapt naar de spaarstand. In deze stand is het brein niet lui, maar overbelast.

Activerende werkvorm: dopamine in beweging

Laat deelnemers een vraag beantwoorden door te bewegen in de ruimte. Bijvoorbeeld: kies een plek op de lijn van ‘helemaal eens’ tot ‘helemaal oneens’. Of: vorm groepjes op basis van een keus (“welke oplossing spreekt je het meest aan?”). Door letterlijk in beweging te komen, geef je het brein een frisse boost — én krijg je meteen visueel inzicht in waar de groep staat.

Het brein heeft tijd nodig: waarom spreiden loont

We zijn geneigd om veel te willen doen in één sessie. Logisch. Je hebt je team bij elkaar, de agenda staat vol, en er moet iets uitkomen. Maar je brein denkt daar anders over. Dat wil ruimte. Tijd om informatie te verwerken, om perspectieven te laten bezinken, om tot inzichten te komen. En dat lukt vaak niet in één ruk door.

Zeker bij complexe vraagstukken of gevoelige thema’s is spreiding echt een noodzaak. Drie keer van perspectief wisselen op één dag is gewoon veel. Je hoeft niet meteen naar de oplossing. Neem eerst de tijd om te begrijpen, dan om te besluiten. Dat levert vaak betere ideeën en meer draagvlak op.

Breinvriendelijk werken is mensvriendelijk werken

Het brein is geen machine. Maar als je een beetje snapt hoe het werkt, kun je je sessies zo inrichten dat ze echt effect hebben. Niet omdat je alles weet van neurotransmitters, maar omdat je ziet wat mensen nodig hebben om goed te denken, kiezen en samenwerken.